Бетоны бат бэхийн үнэлгээ

Бетоны бат бэхийн үнэлгээ

Б.Лхагваа \Монгол Улсын зөвлөх инженер\
Барилгын чанар, даац, эдэлгээ нь хэрэглэж буй материал, бүтээцийн чанараас ихээхэн шалтгаалдаг. Орчин үеийн барилгад  энэ үүргийг өөртөө хүлээдэг гол материал нь бетон юм. Чухамхүү хэрэглэсэн бетоны чанараас тухайн барилгын амь нас шийдэгдэж байна. Тэгвэл бидний хэрэглэж буй бетоны чанар ямар байна, түүнийгээ хэрхэн үнэлж байна вэ.
  Сүүлийн жилүүдэд ялангуяа томоохон төсөл, гадаадын хөрөнгө оруулалттай зам гүүрийн байгууламж, нийслэлд барьж байгаа ихэнхи орон сууцны хорооллын барилга, байгууламжид хэрэглэж байгаа бетоны чанарын хяналт зохих түвшинд хийгдэж байна. Гэхдээ тухайн шинжилгээний дүнг л харж байгаа болохоос нэгтгэж, дүн шинжилгээ хийж үнэлгээ, дүгнэлт өгөхгүй байгааг анхаарах хэрэгтэй байна.    
  Тухайн барилга, бүтээц эсвэл  үйлдвэрлэсэн эдлэхүүнд хэрэглэсэн бетоныг төлөөлүүлж  цөөн тооны зарим үед бүр ганц удаа дээж авч шинжилгээнд хамруулан түүгээр нийт барилгын, бүтээцийн, эдлэхүүний бат бэхэд үнэлгээ, дүгнэлт өгөх, цаашилбал  туршилтын үр дүн ямар гарч байгаагаар  бус шинжилгээ, туршилт хийсэн болон хийлгэсэн байдлаар чанарын хяналтыг дүгнэх явдал ч байсаар байна. Тэр ч бүү хэл бетоны чанартаа ямарч хяналт туршилт хийхгүй барилгаа барьчихаад хүлээлгэн өгөх болохоороо ганц нэг хэсэгт эвдэхгүй аргаар туршилт, шинжилгээ хийлгэж, бетоны чанараа үнэлүүлж, үнэлж байгаа тохиолдол ч байна.

  Туршилт, шинжилгээнд авч буй дээж, сорьцын тоо цөөн, тэдгээрийг буруу авах, хэлбэр хэмжээг алдагдуулах, хадгалах нөхцөл, хугацааг хэтрүүлэх, зарим үед туршиж, шинжлэх аргыг зөрчиж байгаа нь бетоны бодит гүйцэтгэл, чанарыг зөв үнэлэхэд зохих хүндрэл учруулж байна.
Хяналт шалгалт, үнэлгээний байгуулагууд зөвхөн хөндлөнгийн итгэмжлэгдсэн лабораторийн шинжилгээ туршилтын үр дүнгээр бүтээгдэхүүний, түүний дотор бетоны чанарыг үнэлэх зарчим баримталж байгаа нь чанарын хяналтыг үйлдвэрлэгч, хэрэглэгчдээс холдуулж, туршилт, шинжилгээний тоог цөөрүүлж  стандарт, техникийн баримт бичгийн заалтыг зөрчиж, хариуцлагыг бүдгэрүүлэх нэг нөхцөл болсоор байна.
  Үнэндээ тухайн барилга, байгууламж эсвэл үйлдвэрийн  хувьд ч  улс орны хэмжээнд ч бетоны чанар ямар байгааг тодорхой нэгтгэсэн шинжилгээ, туршилт, судалгааны  үр дүнд тулгуурласан баталгаат баримт, мэдээлэл байхгүй байна. Нэг бол ер нь л сайн биш эргэлзээтэй, зарим үед бүр аюултай эрсдэлтэй гэсэн эсвэл ерөнхийдээ сайжирч хэвийн байгаа гэсэн таамагласан дүгнэлтүүдийг тухайн нэг тохиолдол юмуу хүмүүсийн аман яриа сэтгэгдэлд үндэслэн хийсээр ирлээ. Ийм байдлыг ашиглан зарим нэг “их мэдэгч” нар  ямарч шинжилгээ, туршилт, тооцоо үндэслэлгүйгээр “Чанаргүй бетон хэрэглэснээс болж  орон сууцны хорооллуудын барилгад  үүссэн ан цав, хагарал, цуурал, гэмтлүүд ямар нэг газар хөдлөхгүй тохиолдолд 3-7 жилийн настай, хэрвээ 2-3 баллын чичирхийлэлд өртсөн тохиолдолд ашиглах ямарч боломжгүй болж, 3-аас дээш баллын газар хөдлөлийн чичирхийлэлд нэрвэгдсэн тохиолдолд тухайн орон сууцны барилгууд дотроос ард иргэд амь насаа аврах ямарч боломжгүй болоод байна... Хятад, Солонгос, Монголчууд нийлж сүүлийн 20 гаруй жил хуурамч бетон зуурмаг үйлдвэрлэж, Улаанбаатарчуудад мөн ч их гай тарьсан даа...” гэх мэтээр ард түмнийг айдаст оруулсаар байна.
Иймээс бетоны чанарын үнэлгээний талаар хийсэн зарим судалгаа, цаашид анхаарах зүйлийн талаар саналаа нэмэрлэж байна.

  Бетоны гол үндсэн шинж чанар нь бат бэх, түүний дотор шахалтын бат бэх юм. Тиймээс ч бетоны марк, ангийг шахалтын бат бэхийн үзүүлэлтээр тогтоож зураг төсөлд  үндсэн үзүүлэлт болгон заадаг бөгөөд энэ шинж чанар нь бусад шинж чанар, үзүүлэлттэйгээ  нягт уялдаатай байдаг. Адил жор, найрлага, марк эсвэл ангиар, ижил технологиор үйлдвэрлэж, тодорхой барилга байгууламж, бүтээц буюу түүний хэсэгт нийлүүлж хэрэглэсэн бетонд дараах гурван аргын аль нэгээр шахалтын бат бэхэд үнэлгээ өгдөг.

   Дундаж бат бэх гэдэг нь тухайн барилга, бүтээц, хэсэгт хэрэглэсэн нэг төрөл, ангийн бетонд хийсэн туршилтын үр дүнгүүдийн арифметик дундаж утга юм. Энэ нь бат бэхийн хэлбэлзэл, тогтвортой байдал, магадлалын түвшинг илэрхийлдэггүй тул учир дутагдалтай. Тиймээс дундаж бат бэхээр үнэлэх аргыг үндсэндээ хэрэглэхгүй болжээ. 

 Квадрат дундаж хазайлт, хэлбэлзлийн илтгэлцүүр гэдэг нь  санамсаргүй хэмжигдхүүнүүдийн харьцангуй тархалтын хэмжүүр, нэг төрлийн байдал, дундажийн төлөөлөх чадвар, тухайн үзүүлэлтийн жигд байдлыг үнэлэх шалгуур статистик  үзүүлэлт юм.
Иймээс квадрат дундаж хазайлт, хэлбэлзлийн илтгэлцүүрээр бат бэхийг үнэлэх нь тогтвортой жигд байдлыг илэрхийлэн, харьцуулах боломжтой, тодорхой магадлалтайгаар дундаж бат бэхийг илэрхийлдэг учраас олон улсын түвшинд эдгээр аргыг хэрэглэхээр стандарт, норматив баримт бичигт тусгасан байдаг. Тухайлбал бетоны бат бэхийн үнэлгээг Олон улсын, Европын холбооны болон АНУ, БНХАУ-ын стандартад квадрат дундаж хазайлтаар, харин ОХУ-ын стандартад хэлбэлзлийн илтгэлцүүрээр үнэлэхээр тусгасан байдаг бол Японы стандартад аль, алинаар нь үнэлэхээр заажээ. Манайд мөрдөж буй MNS 1920:1999 “Бетоны бат бэхийг шалгаж үнэлэх зарчим” стандартад хэлбэлзлийн илтгэлцүүрээр үнэлэхээр заасан бол 2017 оноос мөрдөж эхэлсэн MNS EN 206 : 2017 “Бетон. Шаардлага, гүйцэтгэл, үйлдвэрлэл, тохирол” стандартад квадрат дундаж хазайлтаар үнэлэхээр тусгасан байдаг. Гэсэн ч бид эдгээр стандартуудынхаа заалтыг тэр бүр мөрдөхгүй байгаагаас бетоны бат бэхдээ үндэслэлтэй бүрэн үнэлгээ өгч чадахгүй байна. 

  Бетоны бат бэхийг үнэлэх буюу тохирлыг хянана гэдэг нь тухайн техникийн тодорхойлолт, захиалгад мэдүүлсэн үзүүлэлтийн хангалт, тохирлын баталгаажуулалт юм. Бетоны чанар гэдэг нь үйлдвэрлэж байгаа бетоны бат бэхийн дээд хязгаар биш харин тухайн марк, ангийн бетоны шинж чанарын тухайлбал шахалтын бат бэхийн тодорхой магадлалтай, жигд хангалтыг хэлдэг.

Бетоны бат бэхийг үнэлэхэд тухайн үзүүлэлт бүрийн, хамгийн бага үзүүлэлтийн, дундаж үзүүлэлтийн  шаардлага хангалтыг тодорхойлохын зэрэгцээ тэдгээрийн хэлбэлзлийг статистик аргаар тооцож үнэлгээ өгдөг. Тухайлбал: MNS EN 206 : 2017 стандартад нэг дээжээс хоёр ба түүнээс олон сорьц бэлтгэж туршихад үзүүлэлтүүд нь   дундаж үзүүлэлтээсээ 15%-иас их зөрүүтэй үзүүлэлтийг хасна гэж сорьцын үзүүлэлтүүдийн жигд байх шаардлагыг заасан байдаг. Нийт үзүүлэлтүүдийн хэлбэлзэл, тогтвортой жигд байдлыг үнэлэх шалгуур нь  квадрат дундаж хазайлт, хэлбэлзлийн илтгэлцүүр юм. Эдгээр үзүүлэлтийн утга хичнээн их байна тухайн бетоны шинж чанар хэлбэлзэл ихтэй,тогтворгүй  байгааг харуулна.
“Аргай чулуу” ХХК-ийн лабораторит  сүүлийн 5 жилд хийсэн судалгаагаар (1-р хүснэгт) бетоны маркаас дундаж бат бэхийн болон нэг маркийн бетонд хамгийн их ба хамгийн бага үзүүлэлтийн зөрүү мөн шаардлага хангахгүй дээжийн эзлэх хэмжээ жилээс жилд буурч байгаа,  2019 оны үзүүлэлтээр бетоны бат бэхийн хэлбэлзэл багассан сайн тал байгаа боловч бетоны бат бэхийн хэлбэлзэл ерөнхийдөө их бөгөөд төдийлөн багасахгүй байна.
Энэ судалгаанаас  харахад бид 650 хүртэл маркийн (С50 анги) бетон үйлдвэрлэх бүрэн боломжтой, үйлдвэрлэж ч байгаа бөгөөд гагцхүү бетоны бат бэхийн хэлбэлзэл их байгааг анхаарах шаардлагатай болжээ.
 
1-р хүснэгт
Бетоны бат бэхийн хэлбэлзэл

Он

Бетоны

Хамрагдсан

Бэхжсэн

Бетоны бат бэхийн зөрүү кгх/см2

Хангаагүй дээж

 

Марк

Байгууллага

Дээж

хоног

Маркаас дундаж  бат  бэх

1 маркийн бетонд 

Тоо

Эзлэх хувь

2015

100-550

15

1636

28-60

9.0 78.7

54.6 436.9

218

13.3

2016

100-600

19

644

28-60

82.7 129.3

39.3 602.8

90

14.0

2017

100-600

 10

909

30

45.8 183.7

71.3 457.1

62

6,8

2018

100-650

 14

1302

29

36.4 102.9

157.3 510.4

83

6,4

2019

100-550

 17

1746

29

12,9 75,5

12,5 448,5

56

3,2

Бетоны бат бэхийн хэлбэлзэл олон хүчин зүйлээс хамаарч байгаа боловч юуны түрүүнд дараах зүйлүүдэд анхаарах хэрэгтэй байна:

  1. Хэрэглэж байгаа түүхий эд материалын түүний дотор дүүргэгч материал, химийн нэмэлтийн чанарыг сайжруулж тогтмолжуулах, дүүргэгч материалын ялангуяа элсний үйлдвэрлэл, нийлүүлэлтийг нэмэгдүүлж тохиромжтой материалаа сонгож  аль болох нэг эх үүсвэрээс авч хэрэглэх нөхцөлийг бүрдүүлж, оролтын хяналтыг тогтмол хийх;

  2.  Бетоны найрлагыг бодит нөхцөл байдалд нийцүүлэн тогтмол тохируулга хийж байх; 

  3. Үйлдвэрлэлийн технологи, тоног төхөөрөмжийн үнэн зөв ажиллагаа, бүрэн бүтэн байдлын хяналтыг тогтмол хийж үл тохирол илэрсэн тохиолдолд нэн даруй арилгаж байх; 

  4. Тодорхой үе шаттайгаар бетон, бетон хольц, хэрэглэж байгаа материалын шинж чанарын туршилт, шинжилгээ, технологийн судалгааны үр дүнд статистик боловсруулалт хийж үнэлгээ, дүгнэлт өгч түүнийгээ амьдралд бодитоор хэрэгжүүлэх; 

  5. Үйлдвэрийн дотоод хяналтыг (лабораторийн болон технологийн) тогтмолжуулах, хяналт, баталгаажуулалтын байгууллага нь бүтээгдэхүүний чанарыг үйлдвэрийн дотоод хяналтын үр дүнгээр үнэлж байх; 

  6. Бетоныг маркаар бус ангиар зураг төсөл, техникийн баримт бичигт тусгаж ангийн мөн чанар, үнэлгээг стандартын дагуу хийж хэвшүүлэх;

  7. Ажиллагсдын мэдлэг, мэргэшлийг дээшлүүлэх, эрх, үүрэг,  хариуцлагыг тодорхой болгох; 

Манай бетоны үйлдвэрлэлийн технологийн түвшин олон улсын хэмжээнд хүрсэн боловч чанар, хэрэглээний хувьд илүү анхаарах хэрэгтэй байна.

Эх сурвалж: Барилга.МН

Сэтгэгдэл (0)

АНХААРУУЛГА:Уншигчдын бичсэн сэтгэгдэлд barilga.mn хариуцлага хүлээхгүй болно.
Манай сайт ХХЗХ-ны журмын дагуу зүй зохисгүй зарим үг, хэллэгийг хязгаарласан тул Та сэтгэгдэл бичихдээ бусдын эрх ашгийг хүндэтгэн үзнэ үү.