Алга дарам сөөм газраа авах уу, алдах уу гэдгийг геодизийнхэн шийддэг байлаа

Алга дарам сөөм газраа авах уу, алдах уу гэдгийг геодизийнхэн шийддэг байлаа
 “Монгол Улсын хил дархан байна” гэсэн Үндсэн хуульд заасан заалт баталгаажихад гол хувь нэмэр оруулсан хүн бол барилгын салбараас төрсөн шинэхэн Хөдөлмөрийн баатар Б.Рагчаа гуай. Тэрбээр Монгол Улсын газар нутаг, хил хязгаарын бүрэн бүтэн байдал, тусгаар тогтнолд үнэлж баршгүй хувь нэмэр оруулж улсынхаа хилийг тогтоох, баталгаажуулахын төлөө зүтгэсний үр дүнд өдгөө манай улсын хойд, урд бүх хилийг тогтоон шалгасныг нотолсон 100,50,25, мянга, зарим хэсэгтээ 10 мянганы хумилт бүхий газрын зургийн 2 боть том атластай болсон. Үүний зэрэгцээ хилийн бүх баганын байршлын солбицол тодорхой болсон түүхтэй. Энэ эрхэм хүндтэй хүнтэй Барилгачдын баярын 93 жилийн ойн баярыг тохиолуудлан  ярилцсанаа хүргэж байна.

-Юуны өмнө Та төрж өссөн нутаг ус, өөрийнхөө талаар болон мэргэжлээ хэрхэн сонгосон тухай дурсамжаас хуучлахгүй юу?

-Увс аймгийн Туруун сум, есдүгээр багийн нутаг, Ганц модны худаг гэдэг газар буюу одоогийн Цагаанхайрхан суманд 1933 онд Баатарын ууган хүү болж төрсөн. Бага насандаа бусдын адил л мал маллаж өссөн. Тэр үед манайх зуугаад бог, 20 гаруй адуу, 10 гаруй тэмээтэй байсан. Аав минь багийн дарга, нэг их том баадан бүсэлсэн, дуусдаггүй л ажилтай хүн явдаг. Миний хувьд дунд сургуулиа төгсөөд Улаанбаатар хотод Мал эмнэлгийн техникумын Гидротехникийн ангид 1948 онд орсон. Тухайн үед гидротехник гэж юуг хэлдгийг ч мэдэхгүй явж дээ. Ингээд сургуулиа төгсөөд одоогийн Хөдөө аж ахуйн яам буюу тэр үеийнхээр Мал, газар тариалангийн яамны Усны хэлтэст мэргэжилтнээр ажиллаж эхэлсэн. Гэхдээ нэг их удаагүй. Учир нь, Усны аж ахуйн хэлстийн дарга бидний хэсэг нөхдийг дуудаад “Усалгаатай газар тариаланг төр засгаас хөгжүүлэх бодлогын хүрээнд газрын зураг авах хэд, хэдэн хүн хэрэгтэй байна. Энэ ажилд танай багш Гиваадэмбэрэл та хэдийг сонгосон” гэдэг юм байна. Ингээд яамны дэргэд байгуулагдсан Газрын зургийн отрядад ажилд ороод Монгол, Орос мэргэжилтнүүдээр 2 сарын турш хичээл заалгаад ажилд гарлаа даа. Эхлээд Булган аймгийн Ингэт толгойн сангийн аж ахуйд Сэлэнгийн хөвөө дагуулсан Хужирт, Бухын, Хараацайн зэрэг хэд, хэдэн амны зураг авсан юм. Улаанбаатараас Ингэт толгой хүртэл 400 км газар очихын тулд замдаа 3 хонож очдог. Үхэр тэрэг унаад ажлаа хийдэг. Багш маань ганц цагаан морио унаж ирээд бидний ажлыг хянадаг. 3 орчим жил ажиллах хугацаандаа Ингэттолгойн сангийн аж ахуйн Хужир, Бух, Харлаг, Хараацай, Тариахтай, Ингэт голын 364, Төв аймгийн Батсүмбэрийн Сөгнөгөрт 690, Үдлэгт 134, Борнуурын Бороо голд 280, Борнуурын Арангатад 57, Сэлэнгэ аймгийн Зүүнхараагийн Шар талд 61, Шаамарын тохойд 10, Дорнод аймгийн Хэрлэнгийн Цагаан талбайд 10, Баянтүмэнгийн Дээд Чойбалсанд 250, Хэнтий аймгийн Өндөрхаанд 70, Өвөрхангай аймгийн Арвайхээрийн талд 120 гээд нэлээд хэдэн газрын  байр зүйн зургийг хийсэн. Бид энэ газруудад усалгааны системийн толгойн барилга барих, суваг, шуудуу татах газрын зургийг авч, трассыг тогтоон, зүсэлт гаргасан. Үүний дагуу дээрх томоохон сангийн аж ахуйнуудын усалгааны системийн ажил хийгдсэн юм.


Монгол Улсын ерөнхийлөгч Х.Баттулгаас Хөдөлмөрийн баатар цол гардах үе /2019.07.07/
-Түүний дараа Москвагийн их сургуулийг зорьсон уу?

-Тийм ээ. Гэхдээ их хөгтэй. Мосвкагийн Газар зохион байгуулалтын дээд сургуулийн  газар зохион байгуулалтын ангид эхлээд хуваарилагдсан. Орос хэлэндээ муу байсан болохоор лекцнээс юу ч ойлгодоггүй. Ийм маягаар хэд хоног яваад дээд курсийнхаа ах, эгч нарт “Хичээлээ ойлгохгүй, хэцүү  байна” гэхэд “Тэгж байгаад сурна аа, санаа зоволтгүй” гэж тайвшруулдаг. Гэсэн ч сэтгэл санаа нэг л биш, ер нь бүтэхгүй нь гэж бодоод ангиа солих арга эрэлхийллээ дээ. Элчин сайдтай хүртэл уулзлаа. Гэтэл элчин сайд “Төв хороо л шийдэх тул бид уламжлаад, хариуг нь хэлье” гэв. Ингээд Төв хорооны хариуг хүлээж, өглөө бүр Элчин сайдын яаманд очдог, хашаан доторхыг нь шүүрдэж, мод услах гэх мэтийн ажил хийдэг боллоо. 10 гаруй хоногийн дараа ашгүй нэг зөвшөөрсөн хариу ирснээр геодезийн инженер мэргэжлээр суралцаж төгссөн дөө. 1959 онд сургуулиа төгсөж ирээд ХААЯ-ны Усны аж ахуйн хэлтсийн Хайгуул судалгаа, газрын зургийн экспидицэд инженерээр хуваарилагдаж, тэндхийн газрын зургийнхан гэж 10 гаруй ажилтантай нийлж, усжуулалтын талбайн байр зүйн зураг гаргах ажлаа үргэлжлүүлж билээ.  

-Монгол Улсын газар нутаг, хил хязгаарын бүрэн бүтэн байдал, тусгаар тогтнолд үнэлж баршгүй хувь нэмэр оруулсан хүн бол яахын аргагүй Та. Энэ талаар ярьж хэлэх зүйл ч мундахгүй их биз. Иймээс энэ талаар ярилцъя. Хоёр хөрштэй хилийн асуудлаа эцэслэн шийдэхээр ид ажиллаж байсан эгзэгтэй он жилүүдэд Та хилийн комисст ажиллаж байсан гэсэн. Энэ талаар эхэлж ярихгүй юу?

-1963-1990 он хүртэл таван удаагийн томоохон ажилд оролцсон. 1963-1964 онд Монгол, Хятадын хилийн гэрээг газар дээр нь тогтоон, тэмдэглэх хилийн хамтарсан комисст шинжээчээр, 1976 онд БНМАУ, ЗСБНХУ-ын хилийн гэрээ байгуулах комиссын гишүүнээр, 1976-1978 онд БНМАУ, ЗСБНХУ-ын хилийн гэрээ байгуулж, түүнийг газар дээр нь тогтоон, тэмдэглэх, хилийн хамтарсан комисст Монголын талын хэсгийн гишүүнээр, 1982-1984 онд Монгол, Хятадын хилийг газар дээр нь анх удаа хамтран шалгах комисст гишүүнээр, 1989-1990 онд БНМАУ, ЗСБНХУ-ын хилийг анх удаа хамтран шалгах Монгол талын комиссын техникийн асуудал хариуцсан орлогч даргаар томилогдож байв. Товчхон хэлэхэд, Монгол Улсын бүх хилийн шугамын дагуух хээрийн ажлыг удирдан зохион байгуулах ажил гүйцэтгэсэн буюу 8252 км урт бүхий улсын хилийг тогтоох, зурагжуулах ажилд гар бие оролцсон. 1963-1964 онд Монгол Улсын Засгийн газраас байгуулсан Монгол, Хятадын хилийг газар дээр нь тогтоон тэмдэглэх комиссын бүрэлдэхүүнд орж ажилласан. 1962 оны арванхоёрдугаар сарын 26-нд Монгол, Хятад хоёр улс хилийн гэрээ байгуулсан бөгөөд Хилийн комисс тэр гэрээг газар дээр буулгах үүрэгтэй байсан юм. Өөрөөр хэлбэл зурагт тэмдэглэсэн зураасыг газар дээр нь буулгаж, хилийн шугамаа тогтоон, баганаа босгоно гэсэн үг. Хилийн шугамыг зургаас газар дээр буулгана гэдэг амаргүй ажил. Алга дарам сөөм газраа авах уу, алдах уу гэдгийг тэнд ажиллаж байгаа геодези, газрын зургийнхан л шийднэ шүү дээ. 

+
Ингэтолгойн сангийн аж ахуй Магсаржав, Шадав , Рагчаа, Дум нар /1952.08.10/

-Маргаан, асуудал дагуулж байсан газар нэлээн байв уу?

-Шугам, газар хоёрын зөрүү, маргаантай газар үргэлж гарна. Тодорхой уулын орой, нуруу, худаг, усны голдриолтой, тодорхой координаттай, геодезийн цэгтэй газарт маргаан харьцангуй бага. Харин тал, хээрт бол хэцүү. Хоёр улсын геодезийнхон өөр өөр газарт, заримдаа бүр 5-10 метрийн зайтай очоод зогсчихно. Наанаа “Зургийн нарийвчлал таарахгүй байна” гэх боловч үнэн хэрэгтээ ганц ам метр газрыг ч болов улсынхаа талд авчих санаатай байгаа хэрэг. Ингээд координат буюу газар зүйн солбицлын системээс шалгаад хоорондын зайгаа ойртуулна, дундаа нийлнэ. Энэ мэт зүйлээс болж хоорондоо тохиролцохгүй, хэлэлцээ хийх нэрийн дор хугацаа алдаж хоёр сар орчим болсон газар ч бий. 1963 онд манай 448 метр төмөр зам Хятадын хилийн цаана гарчихсан асуудал үүслээ. Монголын төмөр зам зохих газраар хил гарахгүй байна гэсэн асуудал үүсэж, хилийн комиссын Монголын хэсгийн ахлагч Б.Цэдэн-Иш гуайн даалгавраар миний бие газар дээр нь багажаар магадлан хэмжихэд манай төмөр зам 448 метр газартайгаа Хятадын нутагт орсон байсан. Хилийн гэрээнд хавсаргасан зургаар бол хилийн шугам бүр хагас км-ийн наагуур байгаа юм. Манай газрын зургийг оросууд анх хийхдээ алдаа гаргаснаас үүдэж ийм зүйл болсон байсан. Тухайн үед хоёр орны хамтарсан комисс хуралдаад ч нэмэргүй, Төв хороо, Засгийн газарт хэлээд ч шийдэж чаддаггүй. Нэгэнт хилийн гэрээнд хавсаргасан газрын зурагт ингээд заасан болохоор урд хөрш маань юу гэж хагас км газрыг “Нээрэн танайх юм байна” гэх вэ. Яах аргагүй 448 метр газраа алдах дээрээ туллаа даа. Хилийн гэрээнд “Хилийн шугамыг Халх голын үндсэн урсгалаар, Монгол Улсын хуучин газрын зураг дээрх хар хилээр” гэсэн байдаг юм. Гэтэл тухайн газар ерөнхийдөө цаашаа хазгай, наагуураа гол байхгүй байв. Тэгээд Цэдэн-Иш гуайд “Өмнө нь үүгээр гол урсаж байгаад гол нь байгалийн жамаар голдрилоо өөрчилж, Цагаан арлынхаа цаагуур урссан байна” гэтэл “Үзээд ир” гэлээ. Ингээд нэг цэрэг дагуулан, хөтөлгөө морьтой Халхын голын адгаас эх хүртэл яваад үзэхэд миний бодсоноор үнэхээр гол голдрилоо өөрчлөөд урссан байсан. Халх голын үндсэн урсгал Харгайт уулын хормойгоор урсаж байгааг үзэж, хилийн гэрээнд хилийн шугамыг хоёр өөр газраар тогтоохоор алдаатай заалт байгааг Хилийн комисст танилцуулснаар хоёр улсын комисс дахин хэлэлцээрт орж, маргаантай газар болон төмөр замынхаа хоёрны нэг буюу 86 га газрыг Монголынхоо талд авч билээ. Ер нь хилийг газар дээр нь тэмдэглэн тогтооход газрын зураг, газар хоёр хоорондоо асар их зөрүүтэй байсан. Тэр дундаа Монгол, Хятад газрын зураг хоорондоо нарийвчлал болоод байршлын хувьд асар их зөрүүтэй байсан. Ийм учраас Монгол мэргэжилтнүүд хил дээр биечлэн очиж зургаа засуулах, хилийн баганын байршлыг тодорхойлж хилийн шугамын протокол бичих ажлыг гүйцэтгэдэг байлаа. Тухайн үед Монголын талыг Б.Цэдэн-Иш генерал Гадаад явдлын яамны Консулын хэлтсийн дарга байхдаа ахалдаг байлаа. Генералын уйгагүй хөөцөлдөөний ачаар л нутаг дэвсгэрийнхээ бүрэн бүтэн байдлыг олон улсын төвшинд баталгаажуулах ажил эхэлсэн юм шүү дээ. Бид олон жил хамт ажиллаад, сүүлдээ ах, дүү шиг болсон.
1983 оны хилийн хээрийн ажлын үед Сүхбаатар аймгийн Ар гурван бургастайд бас сүрхий маргалдаж билээ. Хятадын тал хилийн шугам зүүн Могнон уулын орой дээрх хилийн 444 дүгээр тэмдгээс шулуун шугамаар Ар гурван бургастай толгойн оройг дайран, 5.3 км үргэлжилж, хилийн 446 дүгээр тэмдэгт хүрнэ гэсэн. Минийхээр хилийн шугам Ар гурван бургастайн оройгоор биш, Хятадын тал руу хазайж орох ёстой байв. Ингэж маргалдсаар хоёр улсын хилийг шалгах төв комиссоос төлөөлөгч томилон, Могнон уулын оройд уулзаж, газар дээр нь шалгах боллоо. Хятадын талаас комиссын гишүүн Жан Руйлянь тэргүүтэй таван хүн, Монголын таван хүнийг би ахлаад Могнон уулан дээр хоёр талаасаа уулзлаа даа. Ингээд газар дээр нь геодезийн багажаар шалгаж, хилийн шугам толгойн оройгоос урагш (Хятадын тал руу) 61.6м зайд байгааг нотолсон. Ингэснээр Монгол Улс 1.65 га газраа авч үлдсэн. Ийм газар олон бий. Ямаатын гол, Өмнөговийн Цагааннуур, хойд хил дээрх Дөрөө нуур гээд л үргэлжилнэ. Хилийн гэрээ, зурагт ганц нуур гэчихсэн, очихоор хоёр нуур байдаг. Тэгээд л маргалдана. Мэргэжлийн хүн дутагдалтайгаас зураг буруу, тэгээд хилийн гэрээнд буруу тусгасан байх нь элбэг. 1940, 1958 онд хилийн хэлэлцээрт аймгийн дарга, малчин, худалдаачин оруулж байсан нь мэргэжлийн хүнгүйнх шүү дээ. Ямар сайндаа 1940 онд хилийн гэрээ хийхэд газрын зургийн мэргэжилтэн хэрэгтэй гэхэд Төрийн шагналт, Ардын зураач О.Цэвэгжав гуайг явуулсан байгаа юм. О.Цэвэгжав гуай оччихоод “Энэ чинь миний хийх ажил биш, шугам зургийн ажил байна” гээд буцсан гэж Б.Цэдэн-Иш гуай ярьж байсан.


Зүүнээс Хуан Жа Куй, Дү Жи Пин, Б.Рагчаа, Тан Зай Хуан, Л.Лувсан, Сун Гуан Жун Д.Алмас /1983 он/

-1982-1984 онд Монгол, Хятадын хилийг газар дээр нь анх удаа хамтран шалгасан. Энэ үед их ажлын хажуугаар хардалт энэ тэр гэсэн зүйл бас байсан биз?

-Монгол, Хятадын харилцаа муудсан үе шүү дээ. НАХЯ-наас биднийг Хятадын талаас бэлэг сэлт авахыг, тэр ч бүү хэл ганц, хоёроороо явж байгаад хятад хүнтэй ярилцахыг хориглосон байлаа. Хилийн хамтарсан шалгалт хийж байгаа юм чинь хятад хүнтэй уулзах, харилцах хэрэг гарна шүү дээ. Тийм үед заавал гурваас дээш хүн хамт байна. Уулзаад хэрхэн харилцах нь хүртэл дүрэм, журамтай. Манай талаас Цэрэнбат гэдэг залуу юм тэмдэглэх гээд хятад хүнээс 24 төгрөгний үзэг аваад, бэлэг авсан хэргээр арга хэмжээ авхуулж, ажлаасаа халагдсан явдал ч гарсан. Хятадтай харилцаа хүйтэрснээс болоод манайд Зөвлөлтийн 12 мянган цэрэг ороод ирсэн. Хаа сайгүй орос цэргийн анги байсныг залуу үеийнхэн мэдэхгүй байх. Тийм хүнд үед бид өмнөд хилийн хянан баталгаа хийж, 1:100 000-ны зургаа 1:50 000-ны нарийвчлалтай болгосон. Нэг см-т 500 метр багтдаг болгож нарийсгасан гэсэн үг. Өмнөх геодезийн цэг арван хэдэн метрийн зөрүүтэй гардаг байсан бол түүнийг 1-2 метр болгосон. Хятадууд бол аль хэдийн нарийвчилсан сэт хийчихсэн, түүнийгээ өтгөрүүлж, шинэчлээд, баганаа тодорхойлоод байж байв. Гэтэл манайхан арай хийж л тэр ажлыг хийсэн. Тэгэхэд манай Геодези, зураг зүйн газар байгуулагдаад, хөл дээрээ босчихсон байлаа. Энэ ажилд манай 400-гаад хүн гурван отряд болж оролцсон. Хилийн шугамны дагуу геодезийнхон пижигнэж байв шүү дээ.

-Энэ том ажлыг хийхэд таны хичээл зүтгэл маш их байсан гэдэг…?

-Харилцаа муудсан үед хоёр улсын хилийг шалгах Монгол, Хятадын төлөөлөгчид Улаанбаатарт уулзсан. Хятадын талынхан манайхыг хилийн дагуух байр зүйн газрын зургаа 1:50 000-ны масштабтай болгох, хоёр улсын хилийн дагуу тус бүр геодезийн өндөр нарийвчлалтай сүлжээ байгуулж, түүгээр хилийн бүх баганыг нэгдсэн солбицлын системтэй болгох санал дэвшүүлсэн. Үүнийг сонсоод Монголын талын хилийн комиссынхон үнэндээ цочирдсон. Энэ ажлыг хийх нь Монголын талд хэрэгтэй боловч ийм нүсэр ажлын ард гарч чадна гэдэгтээ манайхны олонх нь эргэлзсэн. Миний хувьд Геодези, зураг зүйн газрын даргаар ажиллаж байлаа. Энэ газрыг байгуулж, өдий зэрэгт хүргэсний хувьд дээрх ажлыг хийж чадна гэдгээ би мэдэж байсан. Тийм ч учраас энэ ажлыг хийнэ, чадна гэж зоригтой хэлсэн юм. Манай Хилийн комиссынхноос Б.Цэдэн-Иш гуай л зөвхөн дэмжиж байсан. Тэрээр “Энэ бол заавал хийх шаардлагатай ажил. Нэгэнт хийж гэмээнэ нарийвчлалыг  сайжруулаад авсан нь дээр” гэж байлаа. Нэлээд юм болсны эцэст Сайд нарын Зөвлөл шийдвэр гаргаж, ЗХУ /хуучнаар/ хийсэн ажлыг хянан баталгаажуулах зөвшөөрөл өгснөөр энэ их ажлыг миний бие хариуцаж хийх болсон. Тухайн үед “Энэ ажлыг хийхэд сайн багаж, хэрэгсэл, газрын зураг хэвлэх материалууд хэрэгтэй” гэхэд Англи, Японоос техник хэрэгсэл, цахим тооцоолуур буюу одоогийнхоор компьютер хүртэл авч өглөө. Түүнийхээ программыг нь мэдэхгүй, тоо, физикийн бодлого боддог тусгай хүмүүсийг экспедицийн дарга нартай түр ажиллуулж, ажлынхаа тэгштгэн бодолтыг нууцаар хийлгэж байлаа. Хятадтай 1984 онд уулзаж, хийсэн ажлаа тулгасан. Энэ ажлын төлөө л төр засаг маань намайг үнэлсэн байх гэж би боддог. Ерөнхийлөгч маань ч сая Хөдөлмөрийн баатар цол олгохдоо “Монгол Улсынхаа газар нутаг, тусгаар тогтнолд оруулсан хувь нэмрийг тань үнэлж энэ шагналыг олгож байгаа юм шүү” гэж хэлэхэд өөрийн эрхгүй хоолой зангирдаг юм билээ.

-Геодези, зураг зүйн газрыг үүсгэн байгуулах ажлыг мөн Таныг гардаж хийсэн гэдэг. Энэ талаар сонирхуулахгүй юу?

-Яалт ч үгүй энэ ажлыг би хөөцөлдөж хийсэн. 1959 онд ЗХУ-д сургууль төгсөж ирээд удаагүй үе юм. “Монгол Улсад геодези, зураг зүйн салбарын ажил тархай бутархай байна. Нийт 13 байгууллага геодизи газрын зургийн ажил хийж байна. Эрдэм шинжилгээний газарзүйн хүрээлэн ерөнхийд нь удирдсан нэртэй юу ч хийхгүй байна. Иймээс эдгээр байгууллагыг нэгтгээд нэг газар байгуулъя. Техник технологио ч сайжруулж газраар явдаг ажлаа агаараар, онгоцоор хийдэг болъё” гэдэг саналыг албан бичгээр Ю.Цэдэнбал даргад өгсөн юм. Тэгээд Дорнодын хөдөө аж ахуйн техникумд 1 жил багшаар ажиллаж байтал “2-3 жилийн дотор энэхүү шийдвэрийнхээ дагуу тогтоол, заавраа нарийн болгож асуудлаа боловсруулаад Төв хороонд Сайд нарын зөвлөлд саналаа оруулж ир” гэдэг үүрэг өглөө. Ингээд их ажил эхэлсэн дээ. Хоёр жил гаруй хугацаанд зүтгэж байж, 10 гаруй яам, тусгай газрын харьяанд, хоорондоо уялдаагүй, нэгдсэн системгүй, зөвхөн өөрсдийн хэрэгцээг хангадаг геодези, газрын зургийн байгууллагуудыг нэгтгээд, Сайд нарын Зөвлөлийн 1970 оны 232 дугаар тогтоолоор ББМҮЯ-ны сайд О.Телеханы шууд удирдлагад Улсын геодези, зураг зүйн газрыг 105 хүн, 16 автомашин, хоёр сая төгрөгийн үйлдвэрлэлийн ажилтайгаар байгуулж, газрын даргаар нь томилогдсон юм. 1970-1990 онд ажиллахдаа тус байгууллагыг 28 сая төгрөгийн геодези, газрын зургийн бүх төрлийн үйлдвэрлэлийн ажлыг аж ахуйн тооцоон дээр хийдэг, 26 сая төгрөгийн үндсэн хөрөнгөтэй, хоёр хэлтэс, дөрвөн товчоотой, агаар мандал сансраас авсан газрын гадаргуун зураглалаар бүх масштабын байр зүйн зураг зохиох, нийтийн болон сургалтын хэрэгцээний байр зүйн газрын зураг, сэдэвчилсэн газрын зураг, атлас зохиож хэвлэх хоёр үйлдвэр, улсын геокартын фонд, АН-30 онгоц, 132 автомашин бүхий авто баазтай болсон. Ховд, Баян-Өлгий, Хөвсгөл, Дорнод аймагт, аймаг дундын Геодези, зураг зүйн байнгын экспедиц, орон тооны 765 инженер, техникийн ажилтан, албан хаагчтай болтол бэхжүүлж, улсынхаа бүх нутаг дэвсгэрийг газрын зургаар зурагжуулан, геологи, ус, газар, ой, зам, барилга, шинжлэх ухаан, батлан хамгаалах салбаруудын эрэл хайгуул судалгаа, шинжилгээний зураг төслийн хэрэгцээг бүрэн хангадаг байгууллага болгож хүлээлгэж өгсөн дөө.

Оросын хилийн цэргийнхэнтэй хил тогтоох ажлын үе 

-Ажлаа хүлээлгэж өгчихөөд Хил хамгаалах газар, ХААИС-ийн Газар зохион байгуулалт, Газрын кадастрын тэнхэм байгуулах гээд бас л амрах завгүй их ажлыг амжуулжээ Та...?

-1990-1991 онд НАХЯ-ны Хил хамгаалах газрын Хилийн түүхийн секторт мэргэжилтнээр ажилласан. Энэ үедээ улсын хилийн газрын зургуудыг цэгцлэх, Цэдэн-Иш гуайн номын ажилд туслах, улсын хил, аймаг, хязгаар, харуулын нутгийн хилийн түүхэн газрын зургийн альбомыг Цэдэн-Иш, Ламзав гуай нартай хамтран зохиох гээд хэрэндээ их ажил амжуулсан. Түүний дараа ХААИС-иас “Багшилж өгөөч” гэсэн урилга ирдэг юм байна. Тэнд 13 жил ажиллахдаа Газар зохион байгуулалт, Газрын кадастрын тэнхмийг байгуулж, сургалтын материаллаг баазаар бэхжүүлэн, бие даалгаж өгсөн. Өөрөө ч доктор, профессор цол хүртлээ. Амьдрал баян гэж үнэхээр үнэн үг шүү.  Тэгээд ч миний хувьд угаасаа л зүгээр сууж сураагүй болохоор одоо ч зүгээр сууж чадахгүй юм. Хүүхдүүдээ өөрсдийнхөө тарьсан жимс, ногоогоор хооллодог болгочих юм сан гээд л хашаа болон зусландаа жимс, ногоо тарьж, ургуулж байна. 10 гаруй төрлийн мод сөөг, жимсний бут, хүнсний ногоо тарьсан. Бүх модоо үрээр тарьсан болоод тэр үү их сайхан ургаж байна.

-Монгол Улсын нутаг дэвсгэр дээрх өндөр оргилуудын өндрийг хэмжиж тодорхойлсон гэдэг. Та өөрөө санаачилж хийсэн үү эсвэл ажлаас өгсөн үүрэг даалгавар байв уу?

-Уулын спорт гээчийн талаар юу ч мэдэхгүй нөхөр Хилийн комисст ортол хилийн дагуух уулуудын өндрийг тодорхойлох шаардлага гарсан. Ингээд Монгол Улсын нутаг дэвсгэр дээрх 4000 метрээс дээш өндөртэй буюу Их Түргэн 4029, Хархираа 4037, Түргэн (Усан цайлуур) 4048, Цаст уул 4193, Цамбагарав 4165 гэх мэтчилэн 18 уулын өндрийг тодорхойлсон. Эдгээрээс хилийн доторх Хүйтэн, Мөнххайрхан, Отгонтэнгэр, Түргэн, Сутай, Хархираа, Малчин, Цамбагарав, Цаст зэрэг есөн уулын оргилд хөл тавьсан тул 1984-1985 оны үед уулын спортын мастер цол хүртээд зогсохгүй Уулын спортын холбооны даргаар сонгогдож явлаа. Гурван улсын хилийн зааг дахь оргилд оросууд тусгай хувцас хэрэгсэлтэй, уулчидтай ирж байхад бид өдөр тутам өмсдөг нимгэн хөвөнтэй хүрэм, ажлын гуталтайгаа, ямар нэг тусгай хэрэгсэлгүй гарч байлаа. Алтай таван богдын ноён оргил Хүйтэн хэмээх өндөрлөг дээр гарч ирэхэд цас хаялан эргэн тойронд юу ч харагдахгүй байхын зэрэгцээгээр толгой эргэж, чих шуугиж, нүдний ухархай руу чинэрч байсан. Харин манай орны хамгийн нам дор цэг нь далайн түвшнээс дээш 532 метрт оршдог Хөх нуурын мандал гэж үзсэн. Үүний тодорхойлоход хэлбэлзэл ихтэй байснаас ажил 8 жилийн турш үргэлжилж билээ. Хөх нуурт цутгадаг Тээлийн гол руу Улз голын ус хальсан үед нуурын мандал дээшилж бусад цагт  нь доошилдог. Иймээс бид дунджаар 564 гэж тогтоосон. Энэ ажилд Санзай, Саандар, Өлзий нарын мэргэжил нэгт нөхөд маань их үүрэг гүйцэтгэснийг хэлэлгүй өнгөрч болохгүй.
Эх сурвалж: Barilga.mn

Сэтгэгдэл (0)

АНХААРУУЛГА:Уншигчдын бичсэн сэтгэгдэлд barilga.mn хариуцлага хүлээхгүй болно.
Манай сайт ХХЗХ-ны журмын дагуу зүй зохисгүй зарим үг, хэллэгийг хязгаарласан тул Та сэтгэгдэл бичихдээ бусдын эрх ашгийг хүндэтгэн үзнэ үү.