Эрүүл хөрс, эко жорлон - бидний орчин

Эрүүл хөрс, эко жорлон - бидний орчин


Монгол хүн бүр эрүүл, аюулгүй орчинд амьдрах эрхтэй боловч энэ эрхээ эдэлж чадахгүй агаар, ус, хөрсний бохирдол улам бүр нэмэгдэж олон гамшиг дагуулсаар байна. Монголын нийт хүн амын дийлэнх нь бохир орчинд амьдарч байгаа гэдэгтэй санал нийлэхгүй байхын аргагүй. Гэр хорооллын нүхэн жорлон, муу усны нүх, бохирын хаягдлаас хөрс, усны бохирдол үүсэж ямар хор хөнөөл дагуулж байгаа нь сүүлийн жилүүдэд илүү мэдрэгдэж агаарын бохирдлоос илүүтэй хүчтэй аюул бий болсныг судлаачид тогтоосон.
Нийслэл төдийгүй улсын хэмжээний “нуугдмал тахал”-ыг бий болгогч ус, хөрс, орчныг бохирдуулагч нэг гол эх үүсвэр гэр хорооллын нүхэн жорлон, угаадас, “муу ус”-ны  нүх бөгөөд гэр хороололд эрүүл ахуй, экологийн шаардлага хангахгүй ариун цэврийн байгууламжийн үйлчилгээ, хүртээмж хангалтгүй түвшинд байгаа нь бодит үнэн. Иймээс айл өрхүүдэд хамгийн хямд бөгөөд хялбар аргаар хэрхэн экожорлонтой болох талаар танилцуулж байна.
Хүн төрөлхтөн усан таславчтай орчин үеийн жорлонг сэдэх хүртлээ янз бүрийн хуурай жорлонг хэрэглэж ирсэн. Миний хувьд орчны бохирдлыг бууруулах, түүний дотор гэр хорооллын нүхэн жорлонг сайжруулах чиглэлээр 2013 оноос зарим туршилт судалгааны ажлуудыг хийж, дэлхийн шилдэг технологийн шийдлүүдийг амьдрал практикт нэвтрүүлсэн  болно. Үүнд: өтгөн шингэнийг салгаж ялган боловсруулах хуурай технологи, өтгөн шингэнийг нэгтгэн боловсруулах биотехнологи, ахуйн бохирыг биологийн аргаар цэвэрлэх экотехнологи багтана. Ер нь ямарч бохирдлыг бүрэн цэвэрлэх боломжтой бөгөөд Монгол орны нөхцөлд туршсан үр дүндээ тулгуурлан зарим шийдлүүдээс танилцуулж байна. Үүнд:
1. 
Гадаа байгаа нүхэн жорлонг сайжруулах шийдэл
2. 
Байшин дотор байрлах өтгөн, шингэнийг хур, бороо, цас мөсний хайлсан ус, саарал усаар зайлуулах бохир, цэвэр байгууламж бүхий цогц шийдэл
3. 
Бохирыг нэгтгэн зайлуулж, цэвэрлэх шийдэл
Хуурай жорлонгийн технологи
Хүн өдөрт дунджаар 70-80 хувийн чийглэгтэй, 80-90 хувийн дахин боловсрох, 30 хувь нь органик гаралтай, 2-3 хувь нь уурагт бодис, 10-20 хувь нь өөх тос бүхий найрлагатай 0.2-0.4 кг өтгөн гаргадаг. Мөн өдөрт 1.2-1.5 л шингэн буюу шээс ялгаруулдаг бөгөөд шээсний 95 гаруй хувь нь ус, уурагт нэгдэл, амин дэмүүдээс кали, магни, фосфор зэрэг шимт бодис агуулсан байдаг. Иймээс дэлхий нийтээр хүний физиологийн ялгадсыг ялган боловсруулж органик бордоо үйлдвэрлэх болсон. Өтгөнийг үнс, үртэс, өтөг бууц, торф зэрэг байгалийн гаралтай бодисуудтай хольж, органик бичил биетнийг ашиглаж бордоожуулахаас гадна шээсийг 10-20 хоног анаэроб буюу агааргүй орчинд битүү дарснаар шингэн бордоо үйлдвэрлэх боломжтой. Өдөрт нэг хүний өтгөн, шингэнийг нэг удаа усаар зайлуулахад 10-20 литр ундны цэвэр ус урсган бохирдуулж байна. Иймээс  хуурай жорлонгийн технологийг ашигласнаар байгальд ээлтэй мөн усны нөөцөд хэмнэлттэй байх нөхцөлийг бүрдүүлэх юм.
Өтгөн шингэнийг ялган боловсруулах замаар нүхэн жорлонг өөрчлөх энгийн хямд боломж:
Өтгөн, шингэн холилдсоноос бохирдол үүсдэг учраас өтгөн, шингэнийг тусад нь авах экожорлонгийн тусламжтайгаар боловсруулах боломжтой. Өтгөнийг үнс, үртэс, дахин боловсрох органик бүтээгдэхүүнтэй хольж компост буюу тодорхой температурт байлгаж хуурай бордоо хийнэ. Шингэн /шээс/-ийг тусгай хооолойгоор битүү саванд авч 10-15 хоног агааргүй орчинд байлгахад амин дэмээр баялаг шингэн бордоо үүсдэг. Ийм байдлаар өтгөн, шингэнийг шим бордоо болгон ашиглаж эко бүтээгдэхүүн бий болгох боломжтой. Ингэхдээ өтгөн шингэнийг ялгах буюу шингэн нь жижиг нүхээр дамжин гуурсан хоолойгоор том, жижиг ямар нэгэн саванд орно. Харин өтгөнийг хувин, томоохон багтаамжтай зориулалтын саванд хүлэр, өтөг бууц, үнс эсвэл үртэс хийж бордоожуулна. Хамгийн гол нь агааржуулах хоолойг сорох сэнсийг чанартай, таталт сайтай, үйлдвэрийн хийцийг сонгож авах нь чухал ач холбогдолтой гэдгийг битгий мартаарай. Гэр хороололд үнс их байдаг тул бордоожуулах, хөрс болон компост хийхэд түүнийг ашиглах боломж их юм.
Бохирдлыг усаар зайлуулах экожорлон нь гарсан бохирдлыг биологийн аргаар цэвэрлэнэ. Бохирыг нэгтгэн цэвэрлэхэд бага оврын ахуйн бохир шингэнийг биологийн аргаар цэвэрлэх байгууламжийг өргөн ашигладаг. Нэг айлын болон нэлээн хэсэг айлын бохирыг шугамаар цуглуулж анаэробны септик буюу биосептикийн тусламжтайгаар цэвэрлэж болдог. Ийм байгууламж нь хийцийн хувьд хөлдөхгүй, био идэвхжүүлэгч ашиглан бохирыг бүрэн цэвэрлэх зориулалтын шийдэлтэй юм. Хийцийн хувьд полиэтилен, полипропилен, HDPE болон ган материалаар хийж болно. Бохир ус цэвэрлэх байгууламж нь Монголын оюуны өмчийн патенттай, бохир усыг стандартын хэмжээнд хүртэл бүрэн цэвэрлэдэг, цэвэрлэгдсэн усыг эргүүлэн ашиглахаар бол биомембран шүүлтүүрээр нэмэлт цэвэрлэгээ хийж болдог юм. Нүхэн жорлонг өөрчлөх, хөрсний бохирдолгүй, эрүүл аюулгүй орчинд амьдрах боломжуудын нэг болох нүхэн жорлонг боловсронгуй болгох 3 төрлийн технологи ашиглан орчны бохирдлыг бууруулах арга хэмжээ авах боломжийг танилцуулъя. Гэр хорооллын айлуудын 90 гаруй хувь энгийн агааржуулалтгүй нүхэн жорлонг ашиглаж, угаадсаа жорлон руугаа хийж “бохир уусмал” үүсгэж хөрс, ус бохирдохоос гадна гадаа гудамжиндаа угаадсаа цацдаг байдал нэлээдгүй. Энэ бүхэн агаар, хөрсний бохирдлын гол эх үүсвэр болдог. Хуурай жорлонгийн технологийг Монголын нөхцөлд ашиглах бүрэн боломжтой бөгөөд иргэд ч өнөөгийн амьдралын хэв маяг, дадал зуршлаа өөрчлөх шаардлагатай тулгараад байна. Дэлхийн улс орнуудад хуурай жорлонгийн технологи улам бүр боловсронгуй болон хөгжсөөр байгаа бөгөөд олон төрлийн хуурай жорлонгийн шийдлүүдийг доорхи зурагт үзүүлэв.



Манай орны нөхцөлд өвлийн хүйтэнд, тухайлбал, -55 +60 хэмд ажиллах боломжтой ОХУ-д үйлдвэрлэсэн хуурай жорлонг туршсан нь үр дүн сайтай байсан. Тус улсад үйлдвэрлэсэн “Питока” фирмийн хуурай жорлон нь -55 +60 хэмд ажилладаг, тусгай зориулалтын хөлдөхгүй химийн найдвартай материалаар хийгдсэн тул манай орны нөхцөлд тохиромжтой болох нь туршилтаар нотлогдсон. Үнэ өртгийн хувьд  350.000-420.000 төгрөгийн хооронд байна. Доорхи зургуудаар торф болон өтөг бууц, хүлэр, үнс, үртэс ашиглах хуурай эко жорлонг үзүүлэв. Өтгөн, шингэнийг бордоо болгоод ашиглаад сурчихвал бид улаан шороон дотор бус ногоон орчинд, дуртай мод, цэцгээ тарьж ая тухтай орчинд сэтгэл хангалуун амьдрах боломжтой юм.
2019 оноос хийж байгаа Монгол ахуйд тохирсон “Бордооны авдар” нэртэй хуурай жорлонг гэр хорооллын иргэд ихэд сонирхож, өөрсдөө үйлдвэрлэж, хийж эхэлж байна. “Бордооны авдар” хэмээх хуурай экожорлон нь өтгөн, шингэнийг ялгах шаазан суултуур, агааржуулах хоолой, 80*60*45см хэмжээтэй модон авдар, 80л багтаамжтай бордооны сав, 10л-ийн 4 канистр буюу 40л багтаамжтай шээсний сав битүү таг, шээсний таг зэргээс бүрдэх ба 2-3 сард нэг удаа суллах үйлчилгээтэй тул бордоожих үйл ажиллагаа маш сайн явагдах боломжтой, байшингийн тамбур, дотор тавигдах, зөөврийн шийдэлтэй органик бордоо үйлдвэрлэх “Бордооны авдар” нь шидэт сав юм. Айл өрхүүд улаан шороон дотор амьдрах бус ногоон орчинд амьдрах нөхцөлийг бүрдүүлж, өтгөн шингэнийг боловсруулж, эрүүл орчинд амьдрах замаар хөрсний болон орчны бохирдлыг бууруулах боломжийг бүрдүүлэх юм. “Бордооны авдар” экожорлонгийн шингэн болон өтгөнөөс бордоо үйлдвэрлэхдээ  хамгийн сүүлийн үеийн өндөр технологи болох хомобионик технологийг ашиглан ОХУ-д үйлдвэрлэгдсэн хөрсний баяжуулсан уусмал ашиглаж ямарч аюулгүй хар шороон хөрс үйлдвэрлэж биоаюулгүй байдлыг хангасан бичил биетнийг ашигладаг нь давуу талтай юм. Хөрсний баяжуулсан уусмал нь 1л байхад жилдээ хүрэлцээтэй бөгөөд литр нь 12.000 төгрөг. Монгол ахуйд нийцүүлж хийсэн, зөвхөн өтгөн, шингэнийг ялгах суултуурыг 80.000-100.000 төгрөгөөр худалдан авч өөрсдөө хуурай жорлон хийж ашиглах боломжтой. Энгийн шийдэлтэй, өнгө үзэмжийн хувьд аятайхан, 210.000 төгрөгийн материал, тоноглол орсон болохоор амьжиргааны чадамжид нийцсэн шийдэл гэж хэлж болно. 3-5 ам бүлтэй айлд ашиглахад 50-70 хоногт суллах бөгөөд бордоожих хугацаа урттай, морины хомоол, өтөг бууц, үнс ашиглаж өтгөнийг боловсруулах энгийн экожорлон юм.
Үйлдвэрийн хийцтэй ОХУ-д үйлдвэрлэсэн энгийн хуурай экожорлонг хамгийн боломжийн шийдэл болохыг туршилт судалгааны болон ард иргэдийн саналаар тодруулсныг танилцуулъя.



Энэхүү хуурай жорлон нь өтгөн, шингэнийг ялгах суултууртай, агааржуулах хоолой, шээсний хоолой, өтгөнийг боловсруулах 80л-ийн зориулалтын савтай, хөлдөхгүй материалаар хийгдсэн, өтгөнийг бордоожуулах үнс, үртэс, өтөг бууц, морины хомоол зэрэг материалуудыг хийж өтгөн дээр цацах мехник төхөөрөмжтэй, хийц загварын хувьд, ашиглах боломжийн хувьд хамгийн оновчтой шийдэлтэй гэж тооцогдож байна. Амины орон сууц, хаус, олон нийтийн барилга гээд хаана ч ашиглаж болно. Барилга дотор болон гадна байрлуулах боломжтой.
Өтгөн шингэнийг нэгтгэн боловсруулах хуурай жорлон
Сүүлийн жилүүдэд бичил биетний оролцоотойгоор биотехнологийн аргаар өтгөн, шингэнийг нүүрсхүчлийн хий болон ус буюу “шингэн бордоо” болгох технологи нэвтрэх боллоо. Ингэхдээ 100гр бүлээн усанд хүний тооноос хамаарч 3-5 хоолны халбага бичил биетнийг хийж 24 цаг болсны дараа тааран шуудайд хийсэн өтөг бууц бүхий суултууран экожорлонд хийж биотехнологийн аргаар боловсруулалт хийнэ. Энэ нь нүх ухах шаардлагагүй барилга байшин дотор байрлуулах боломжтой, боловсруулалтын явцад үүссэн шингэнийг дулааны улиралд бордоо болгон ашиглаад, хүйтний улиралд хөрсөн доор саванд хурааж хадгалах буюу шууд газрын хөрсөнд шингээж болно. Ингэснээр хөрсийг эрүүлжүүлж, хөрсний үржил шимийг сайжруулдаг нь туршилтаар нотлогдсон юм.  Өтгөн шингэнийг нэгтгэн боловсруулах энэхүү экожорлон нь 100*100*225см хэмжээтэй, 67кг жинтэй, 1 портер машинд 15 ширхэгийг  ачих боломжтой, 250л-ийн багтаамжтай, сайн чанарын хуванцар материалаар хийгдсэн, угааж цэвэрлэхэд хялбар, үнэ өртгийн хувьд боломжийн энгийн шийдэл юм. Мөн соруулах зориулалтаар ашиглах боломжтой байдаг.
Хүний физиологийн ялгадасыг биотехнологийн аргаар боловсруулах “Эколуу” технологи бол агаартай болон агааргүй орчинд үржих бичил биетний тусламжтайгаар хүний өтгөн, шингэнийг нэгтгэн боловсруулж, азот, фосфорын найрлага бүхий ус, нүүрсхүчлийн хий болгодог байгаль орчин, экологи, хүний эрүүл мэндэд ямар нэгэн сөрөг нөлөөгүй дэлхийн шилдэг технологийн нэг юм. Эцсийн бүтээгдэхүүн болох бордоожсон усыг шингэлэн хүнсний ногоог бордохыг Дэлхийн эрүүл мэндийн байгууллага /ДЭМБ/ зөвшөөрсөн технологи юм. Швед Улсын “Эколуу” фирмийн энэхүү шилдэг технологийг “Ховдтул” ХХК 2016 оноос эхлэн эх орондоо туршиж нэвтрүүлсэн бөгөөд хөрсний бохирдол,  нүхэн жорлонг бүрэн өөрчлөн шийдэх хамгийн боломжийн шийдэл болж, хэрэглэгчдийн таашаалд нийцэж, нутагшсаар байна. “Эколуу” төхөөрөмж нь 400л шингэн багтаах эзэлхүүнтэй бөгөөд өргөн нь 814мм, өндөр нь 690мм, урт нь 786мм хэмжээтэй овор хэмжээ бага, хүний физиологийн онцлог, хүний биеийн эргонометрт тохирсон буюу 60 градусын ташуу налуутай сууж бие засах боломжийг олгодог суултуур, хийцтэй юм. Тус төхөөрөмж нь нэмэх хэмтэй орчинд байрлах шаардлагатай бөгөөд орчны агаарын хэм 4 градусаас багасахад цэвэршилт явагдах хурд саарна. Төхөөрөмжийг 2 сараас дээш ашиглаагүй удсан бол нэмж бичил биетнээс хийх шаардлагатай. Дашрамд хэлэхэд, элдэв үнэр гарч байвал  агааржуулах шугам сайн сорохгүй байгаа эсвэл нэмж бичил биетэн хийхийг анхааруулж байгаа дохио юм.
Экожорлонгийн угсралтыг дараах байдлаар гүйцэтгэнэ. Үүнд:
1. 
Экожорлонг тэгш, дулаан газар байрлуулна. Агааржуулах хоолойг жорлонгийн баруун, зүүн аль боломжтой талдаа байрлуулж угсарна. Агааржуулах хоолойн ф100мм-ийн голчтой 3-4м өндөрт байх ба “Ногоон татах сэнс” дефлекторыг шрупдэж хоолойдоо сайтар бэхэлж өгнө.
2. 
Суултуурын зориулалтын таг, суултуурыг тусгайлан хийсэн ховилд оруулж сайтар бэхэлнэ. Таг нь ямар нэгэн үнэр гаргахгүй нягт сууж өгөх ёстойг анхаараарай.
3. 
“Эколуу” жорлон дотор байрлах тусгай зориулалтын бичил биетэн үржих тааран бууцан хөрс орчин, хиймэл замаг нь тэгш байрлаж татлага, хамгаалалт нь шаардлага хангасан, жигд тархсан байх шаардлагатай.
4. 
Тодорхой хугацааны дараа боловсорсон шингэнийг гадагшлуулах хоолойгоор гарах ба хэрэглэгч уян хоолойгоор дамжуулан шингэнийг шууд ногоон байгууламж руу хийж болно. Энэхүү шингэн нь бүрэн боловсорсон үедээ олон улсын сандартад нийцсэн шингэн бордоо болдог бөгөөд нэг хувин шингэн дээр 10 хувин ус хийж ногоон байгууламж, хүнсний ногооны усалгаанд ашиглаж болно.
2. 
Биотехнологийн аргаар боловсруулсан шингэнийг уян хоолойн тусламжтай гадагшлуулахдаа 100-200л-ийн багтаамжтай саванд тосож хур борооны усаар шингэлж дулааны улиралд ногоон орчин бүрдүүлэх, өвлийн улирал эхлэхээс өмнө саваа суллаж 500л орчим шингэн цугларах хугацааг тооцож хэрвээ илүүдэл гарвал хөлдүүс байдлаар цуглуулан хадгалж болно.
Ер нь “Эколуу” жорлонг дотор байрлуулах нь илүү тохиромжтой бөгөөд хэрхэн ашиглах зөвлөмжийг товчлон хүргэж байна. Үүнд: экожорлонг 15-20 удаа ашиглаж эхэлснээс хойш бактериа хандалж хийнэ. Бактерийг хагас литр бүлээн усанд бага хэмжээгээр хийж 24 цаг тавьж бактериа үржүүлэн идэвхижүүлэх ёстой. Дараа нь жорлон руугаа жигд цацаж тарааж хийнэ. Ингээд 14 хоногийн дараа дээрх үйлдлийг давтах буюу 300-500гр бүлээн усанд бактериа 24 цаг тавьж идэвхижүүлээд дахин хийнэ. Өвөл боломжтой бол 7 хоногт 1 удаа 1л халуун ус хийх нь бактери идэвхижихэд нөлөөлдөг. Өтгөн шингэн орсны дараа биологийн процесс явагдаж бичил биетний орчин бий болсноор цэвэршүүлэх ажиллагаа явагдана. Өдөрт хэчнээн ч удаа ашиглаж болно. Гэхдээ жорлонгийн арын хэсэгт байрлах хоолойгоор зөвхөн шингэн өөрөө гадагшилж гарах ба уг шингэнийг газраа бордоход ашиглах юм. Суултуурын тагийг үргэлж хааж байх шаардлагатай.   

Д.БАСАНДОРЖ /ШУТИС, БАС-ийн ХБОИС-ийн дэд профессор, Техникийн ухааны доктор, Усны судалгааны төвийн захирал/       

Эх сурвалж: Барилга.МН

Сэтгэгдэл (0)

АНХААРУУЛГА:Уншигчдын бичсэн сэтгэгдэлд barilga.mn хариуцлага хүлээхгүй болно.
Манай сайт ХХЗХ-ны журмын дагуу зүй зохисгүй зарим үг, хэллэгийг хязгаарласан тул Та сэтгэгдэл бичихдээ бусдын эрх ашгийг хүндэтгэн үзнэ үү.