“Universal design” буюу Түгээмэл загварыг түгээх нь

“Universal design” буюу Түгээмэл загварыг түгээх нь
Тэргэнцэртэй Иргэдийн Үндэсний Холбоо

   Уншигч та бүхэн сүүлийн үед хүртээмжтэй орчин, түгээмэл загвар гэдэг үгийг хаа нэгтээ сонссон байж магадгүй. Харин энэ үгний утга агуулга, зориулалтын талаар сайн мэдэхгүй байх шиг. Учир нь энэ үг хэллэг, энэ сэдэв монголчуудын хувьд харьцангуй шинэ ойлголт юм.

  Орчин үеийн өндөр хөгжилтэй орнуудад хүний эрхийг дээд зэргээр хүндэтгэж, хүн нэг бүрийн бие даан тав тухтай амьдрах орчныг бүрэн дүүрэн бүрдүүлэхийн төлөө бүгд хичээдэг болжээ. Гадаад орнуудаар аялж зугаалж байхдаа ч та бүхэн мотортой тэргэнцэр дээр суусан өндөр настай эмээ, өвөө нар дэлгүүр хэсч өөрийн хэрэгцээт зүйлсээ аваад явж байхыг цөөнгүй харсан байх. Бас иргэд нь тэрэгтэй хүүхдээ түрээд тайван сайхан зугаалж байхтай ч таарсан биз ээ. Гэтэл та Монголдоо яг ийм тохиолдлыг хэр олон харсан бэ? Хотын их хөл хөдөлгөөн дунд, машинд дайруулчих вий дээ гэмээр ядаж яваа тэргэнцэртэй хүн, эсвэл халуун зун хүүхдээ тэврээд хамаг нүүр нь ув улаан болчихсон, хөлсөө цувуулсан ээжүүдийг ажсан уу? Ялгаа их байгаа биз.

Энэ бүхэн л уншигч танд ойлгуулах гээд байгаа түгээмэл загвартай нягт холбоотой юм шүү.
 
Түгээмэл загвар гэж юу вэ?

   Сүүлийн жилүүдэд түгээмэл загвар буюу “Universal design” гэдэг нэр томъёог олон зүйл дээр ашиглах болжээ. Хөгжлийн бэрхшээлтэй хүний эрхийг хамгаалах эрх зүйн актууд, хүртээмжтэй байдлын талаарх зөвлөмжүүд, олон улсын хэмжээнд зохиогддог барилгын зураг төсөл, дизайны талаарх сургалтуудад энэ талаар ихэд ярих болсон байна. Харин олон нийт түгээмэл загварыг авч ашиглах сонирхол их байдаг ч тэдний дунд энэ талаарх тодорхой мэдлэг дутмаг хэвээр.

   Зарим хүмүүсийн хувьд түгээмэл загвар гэдгийг зүгээр л нэг “сайн” загвар гэж ойлгоод байдаг. Гэтэл үүнийг нэг үгээр тодорхойлох нь учир дутагдалтай. Арай өргөн утгаар авч үзвэл түгээмэл загвар нь “бүх хүнд зориулан бүтээгдсэн загвар бүхий орчин болон эд зүйлс” юм. Өөрөөр хэлбэл, түгээмэл загвараар бүтээгдсэн аливаа бүтээгдэхүүн болон хүрээлэн буй орчин нь хүүхэд, залуус, настнууд гээд бүх насныхан ашиглаж хэрэглэж чадахуйц байх ёстой. Эдгээр бүтээгдэхүүнүүд нь “хэвийн” чадамжтай хүнээс хөгжлийн бэрхшээлтэй хүмүүс, мөн түр хугацаагаар гэмтэл бэртэл авсан хүмүүс ч ашиглаж чадахуйц энгийн байх учиртай. Ерөнхийдөө “бүх хүний хэрэгцээг тооцож бүтээх” нь сайхан уриа мэт сонсогдох боловч энэ хязгаарлагдмал тодорхойлолтын цаадах гүн гүнзгий ойлголт бүдэг хэвээр үлдэж байна.

   “Түгээмэл загвар” гэдэг ойлголтыг анх санаачлагч архитектор Роналд Мейс хэлэхдээ нэг юм уу, эсвэл хэд хэдэн чухал зүйлд багахан өөрчлөлт хийгээд л “тусгай хэрэгцээ” гэсэн ойлголтыг үгүй хийх боломжтой гэж нэгэнтээ хэлж байжээ. Түүний хэлснээр Түгээмэл загвар болон Хөгжлийн бэрхшээлтэй хүмүүсийн эрхийн тухай НҮБ-ын конвенц хоёр нь хүн бүр байгалиас заяасан тэгш эрхтэй, адил эрмэлзэлтэй, нийгмийн бүхий л харилцаанд ижил тэгш оролцох хүсэлтэй гэдгийг бүгдэд ойлгуулахыг хичээж байна. Мөн юун түрүүнд “хүн” гэсэн зарчмыг баримтлах ёстой бөгөөд энэ талаар Роналд Мейсийн номонд ч дурдсан байдаг.
 
“Хүн” гэсэн зарчим
 
Өмнөх хэллэг                       Орчин үеийн хэллэг
Тахир дутуу                           Хөгжлийн бэрхшээлтэй хүн
Сохор                                     Харааны бэрхшээлтэй хүн
Доголон                                  Хөдөлгөөний бэрхшээлтэй хүн
Хэлгүй                                    Хэл, ярианы бэрхшээлтэй хүн
Дүлий                                     Сонсголын бэрхшээлтэй хүн
           Архичин                                  Согтууруулах ундаанд хамааралтай хүн

   “Тусгай хэрэгцээ” гэсэн ойлголтын нэг хэсэг нь хөгжлийн бэрхшээл гэдэгт гол анхаарлаа хандуулж “хүн” гэдгийг нь орхигдуулсан явдал байдаг (“бидэнд” байгаа зүйл “тэдэнд” байдаггүй гэсэн утгатай юм). Энэ нь хэн нэгэн хүн бусдаас өөр төрсөн, тусгаарлагдсан, ямар нэг зүйл байнга хэрэгцээтэй байдгийнхаа улмаас байнгын ялгаварлан гадуурхалтанд өртөж байх нөхцөлийг бүрдүүлж өгдөг. Та гудамжаар явахдаа анзаараарай. Хотын олон мянган барилгын хэдэд нь налуу замыг хэрхэн ямар байдлаар хийсэн байна гээд. Тэгээд харсан зүйлдээ дүгнэлт хийгээд үзээрэй.


 
Та бусдаас хараат бус байх эрхтэй. Та бие даан амьдрахын тулд шаардлагатай бол нэмэлт хэрэглэгдэхүүн, өөрт тохирсон үйлчилгээ авах эрхтэй.

   Түгээмэл загвар нь хүн бүрийн хэрэгцээ шаардлагыг тооцоолсон байдаг тул өдөр тутам хэрэглэгддэг зүйлстэй энэ загвар нэгдэн нийлснээр хүн бүрт ойлгомжтой, тодорхой болж хувирдаг аж.

   Үнэндээ энэ загвар нь анх тусгай хэрэгцээг хангах зорилготой, үнэ өртөг өндөр, хүний таашаал төрөхөөргүй бүтээгдэхүүнээр эхэлж байсан юм билээ. Жишээ нь: хиймэл эрхтэн нь түгээмэл загварын анхны бүтээгдэхүүнүүдийн нэг бөгөөд хүнд “дутагдаж” байгаа зүйлийг нөхөх зорилготой. Түгээмэл загварын зорилго нь энэ мөн боловч “хүн” гэдэг талаас нь илүүтэй харж аль болох олон хүнд хүртээмжтэй бүтээгдэхүүнийг тухайн хэрэглэгчийн хаана оршин байгаа, хэдэн настай, ямар чадвартай, хэр том биетэй гэдгээс нь үл хамааран түүнд хүргэх явдал юм. Түгээмэл загварын хамгийн энгийн жишээ гэвэл хаалганы бариул юм. Харин гараараа дарахад түгжигддэг бариул нь /Зураг 1/ хүн бүрт хүртээмжтэй бөгөөд үе мөчний үрэвсэлтэй хүн, бяцхан хүүхдүүд, хоёр гартаа тор бариад борооноос зугтаан гэртээ яаран орж ирж буй хэн ч гэсэн хэрэглэхэд амар, хялбар юм.

   Түгээмэл загвар нь загвар зохион бүтээгчдийг аливаа зүйл зохион бүтээхдээ түүнийг хэрэглэх хэн нэгэн нь бие хүн бөгөөд таны бүтээсэн загварыг хэрэглэх бүртээ өөрийгөө бусдаас хараат бус, бие даасан гэдгээ мэдэрдэг байх, улмаар тэдний хэрэгцээ шаардлага өөрчлөгдөж хөгшрөх, эсвэл хөгжлийн бэрхшээлтэй болж өдөр тутмын үйлдлээ бие даан гүйцэтгэх чадваргүй болсон ч энэ мэдрэмж нь хэвээр байх тийм л загвар бүтээхийг уриалж байна.



   Хялбар тохируулж болохуйц ийм загварын хамгийн өргөн тархсан зүйл нь албан газарт өргөнөөр хэрэглэгддэг дугуйтай сандал юм. Энэ сандлыг дээш доош, урагш хойш болгож хүн бүр өөрийн тав туханд тохируулан ашигладаг билээ. Ийм сандлыг зөвхөн албан газарт ч биш, гэр орондоо, олон нийт цуглардаг газар ашиглаж болно шүү дээ. Ингэснээр тарган, туранхай ямар ч хүн, нэн ялангуяа тодорхой тусламж хэрэгтэй байгаа хүмүүст бүгдэд нь энэ сандал тохиромжтой. Орчин үед гэрээсээ ажлаа хийх нь энгийн үзэгдэл болсон учраас загвар зохион бүтээгчид албан газрын тавилгын загварыг зохиохдоо энэ тал дээр бас анхаардаг болжээ. 



 

 
Тэгвэл барилга архитектурын салбарт Түгээмэл загварыг ашигласан зарим сайн жишээг харуулъя.





   “Universal Design” буюу Түгээмэл загварын тухай ойлголтын талаарх дэлгэрэнгүй мэдээллийг "Барилга.МН" сэтгүүлийн дугааруудаас уншиж танилцаарай.


 
Эх сурвалж: Барилга.МН сэтгүүл

Сэтгэгдэл (0)

АНХААРУУЛГА:Уншигчдын бичсэн сэтгэгдэлд barilga.mn хариуцлага хүлээхгүй болно.
Манай сайт ХХЗХ-ны журмын дагуу зүй зохисгүй зарим үг, хэллэгийг хязгаарласан тул Та сэтгэгдэл бичихдээ бусдын эрх ашгийг хүндэтгэн үзнэ үү.